Cinemalaya 2014: Ikaapat na Araw

Unang weekday para sa festival at ito ang mga napanood ko:

PANGALAY: ANG PAGBABALIK SA TAWI-TAWI (Nanette Matilac) Classic case ito kung saan ang subject ay mas malawak pa sa docu mismo. Ngayon ko lang narinig ang pangalan ni Ligaya Fernando-Amilbangsa (at matapos mapanood, parang nakakahiya na tuloy aminin). Ganoon pala kalaki ang contribution n’ya sa pagsasaliksik sa mga sayaw sa Mindanao at kung paano n’ya ito dinala sa Maynila (considering na taga-Luzon talaga s’ya). Basic lang din ang docu pero may progression naman ito. Unang tatlong minuto pa lang, naisalpak na n’ya ang geography ng Tawi-Tawi at ang halaga ng pagbabalik ng subject sa lugar na kanyang iniwan matapos mamayapa ang asawang kapatid ng datu. Ipinakita rin partly ang kanyang personal na buhay. Pinakagusto ko ay ‘yong halos hindi magkasya sa camera ang nagsusumigaw na passion ng subject sa pagsayaw. Dito siguro pinakanagtagumpay ang docu, ‘yong pagpili ng mga tamang imahen upang makabuo ng isang karakter. Hindi ko na inaasahan ‘yong dulo at kung paano tinalakay ang patutunguhan ng pangalay sa history ng Philippine dances. Kumbaga ay hindi lang huminto ang pelikula sa pag-capture ng passion ni Ligaya Fernando-Amilbangsa kundi naki-rally rin ito sa mga gusto n’yang iparating. Bonus na lang na pagkatapos ng screening ay nagpakita ng sample ang subject (70 years old na s’ya) at wala akong nagawa kundi humanga.

Dahil mas maaga sa inaasahan na natapos ang Pangalay, nagawa ko pang sumingit sa docu segment ng Ani (Gawad CCP 2013). Honest to goodness ang “Saka” (Harold M. Calderon) pero parang tamad sa akin ang immersive na take na ito tungkol sa SONA ng agrikultura. Mahirap panoorin ang “Tortyur sa Ilalim ng Martial Law” (Milo A. Paz) at ito naman ang gusto talagang iparating ng dokumentarista. Essential viewing din ito lalo na sa mga kabataang walang alam sa period na ‘yon ng Philippine history.

SUNDALONG KANIN (Janice O’Hara/Denise O’Hara) So far, ito ang pinaka-engaging na New Breed na entry na napanood ko kung ang pagbabasehan lang ay ang reaction ng mga tao sa loob ng Little Theater. Madali naman talagang maabot kapag ang subject ay mga bata lalo na’t nalalagay sila sa peligro. As it is, ayos naman sa akin ‘yong finished product. Ang problema ko lang sa kanya, hindi na ako masyadong nabigyan ng espasyo upang namnamin s’ya. Isiniwalat na lahat. As in lahat-lahat, wala nang itinira. Kapag hindi pa naman nakuha ng manonood ang naghuhumiyaw na statement nito kung gaano ka-horror ang war, ewan na lang. Maliban d’yan, klaro naman na hindi ko nakitang amateurish ang filmmaking part. ‘Yong production design, naalagaan. Period movie pero hindi ko nakitang tinipid o mukhang minadali. Kahit ‘yong aktingan, bagama’t hindi ito ang best ensemble so far, nakita ko naman ang kayang ibuga pagdating sa pagpapa-motivate sa mga bata. At hindi ko rin nakita ‘yong pressure na ang mga direktor ay pamangkin ni Mario O’Hara. Magkaiba sila ng approach at walang mga poesiya.  

THE JANITOR (Mike Tuviera) Ilang minuto bago matapos ang pelikula, siguradong sigurado ako na genre movie ito. Malinis ang pagkakagawa at sa loob ng isa at kalahating oras, hindi ko namalayan na nasa CCP Main Theater ako. Kung na-implore pa nang mas ekstensibo ‘yong mga fight scene, kamukha noong para sa huling dalawang salarin, puwedeng isa ito sa pinakaepektibong action film sa bagong era. Pero iba pala ang gusto nitong tahakin sa mga huling minuto. Medyo disjointed pero baka ganito ang direksyon na nais sanayin ng sumulat na si Aloy Adlawan. Malakas kasing makabasag ng kumbensyon pagdating sa pagsusulat. Ida-drive sa isang kalye sa 2/3 ng pelikula at biglang liliko pala sa ibang kalye sa huling 1/3 (medyo ganito rin ‘yong “Third Eye” dati ni Carla Abellana). Kung kayang panindigan ito, hindi na masama. Maliban sa kalinisan ng pelikula (‘yong editing na lang, naghuhumiyaw na ibigay sa pelikula ang award para sa Best Editing), gusto ko rin ‘yong dark na commentary n’ya sa kapulisan. Trite na pero hindi ako nagsasawa dahil hindi dapat binabalewa. Magandang makarating ito sa mas malawak na movie viewing public upang ma-magnify ang gustong sabihin.  

MARIQUINA (Milo Sogueco) Sa kabuuhan, isa itong family drama at ang tema, bagama’t hindi kasing eventful ng mga naglipanang teleserye, ay pamilyar at madaling maabot. Distinct ang materyal sa isang city pero kung tutuusin, lahat ng emosyon dito ay kasing generic din naman sa ibang lugar. Tahimik nga lang ang pagkakakuwento, kasing tahimik n’ong Marikina River na s’yang naging saksi sa ilang buhay (at kamatayan) ng mga tauhan sa pelikula. Tungkol din ito sa mga sapatos at kung paano nagkaroon ng koneksyon ang economic situation ng bansa sa upper middle class o sa isang komunidad ng shoemaking industry. Sa kabila ng katahimikan, na-hook ako sa buong palabas. Siguro primarily dahil sa cast at dahil well defined ang mga karakter. Mylene Dizon is never boring on screen. ‘Yong presence n’ya ay presence ng isang makabagong babae na malakas ang loob at hindi agad-agad nagpapa-outwit sa buhay. Malinaw ang kaibahan nito sa kanyang ama na kahit sa negosyo ay mabilis mapanghinaan ng loob. Si Ricky Davao ay wala na yatang hindi kayang gawin (considering na kakanood ko lang sa kanya sa “The Janitor” bilang isang conniving na police officer) at nakuha n’ya ako rito bilang isang ama na nag-uumalpas ang mga kinikimkim na emosyon. Nakita ko sa kanya ang bigat na dinadala, ang pag-ibig na hindi na matutumbasan at ang pagsuko sa mga bagay na hindi na maiibalik. Ang asawang si Che Ramos-Cosio at ang kabit na si Bing Pimentel ay epektibo rin. Kitang kita ang contrast sa kanilang characterization (ilan ito sa mga nagustuhan ko sa sinulat ni Jerrold Tarog dito). At ayaw ko mang aminin, mahusay si Barbie Forteza sa ginawa n’ya sa pelikula.

Cinemalaya 2014: Ikatlong Araw

Line-up-wise, hindi masyadong eventful ang ikatlong araw para sa akin. Ilang tala:  

ANI: GAWAD CCP 2013 SHORT FEATURE WINNERS Sa limang ipinalabas (kabilang ang napanood ko nang “Death Squad Dogs” na nagustuhan ko sa unang pagkakataon), ang common sa kanilang lahat ay nakapaglatag pa rin ng kuwento sa maiksing panahon na walang conceit na idaan sa pagiging artsy o pagpapakalalim (dahil ba dapat nasa experimental na kategorya ito, kung gan’on?). Patok sa akin ang narrative ng “Punla” (Kenneth Mandrilla) at ang imahe ng tumubong halaman sa ilalim ng see-saw. Pero sa “Ang Walay Kahumanang Adlaw” (Glenmark Doromal) ako pinakanakuha. May sundot ang content (unrequited love) kahit na paulit-ulit na natin itong nakita at hindi ako magsasawa. ‘Yong waiting game dito ay pinamukhang kasing common at kasing infinite ng araw.

ANI: KAPAMPANGAN CINEMA MOVEMENT SHORT FEATURE Una, masayang makitang mamayagpag ang (Kapampangan) regional cinema at mas masayang malaman na meron itong org upang maisulong ang artistry. Sa apat na napanood ko, pinakagusto ko ang pagiging personal ng “Lisyun Qng Geografia” (Petersen Vargas). Parang napaka-vivid pa kasi n’ong detalye rito, parang kakahugot lang sa alaala (na hindi mabilis mabura). Dito nag-work sa akin ‘yong short film kahit na wala itong masyadong arko o kung anu-anong statement. Bittersweet. Tender. At sino ba ang makakalimot sa atin ng first love? Hindi ko masyadong makita ang tinutumbok ng “Matwang Dalaga” (Carlo Catu) maliban siguro ang ma-capture sa pinaka-Fernando Amorsolo na feel ang Mt. Arayat. Pero basically, tungkol ito sa mga life changing decision. Kamukha ito ng “U.S.F.A.” (Jason Paul Laxamana). Tungkol din sa mga desisyon ang tema na inilatag sa angst at humor (na reminiscent sa akin ng sensibility ni Victor Villanueva). Mukhang fun ginawa ang “Cabatingan” (Brianne Amparado) at promising i-explore ‘yung genre na purely socio-economic ang commentary.  

CHILDREN’S SHOW (Roderick Cabrido) Sa hinaba-haba ng panonood ko sa Cinemalaya, bihira sa akin ‘yong mga pagkakataon na unang sabak ko pa lang sa New Breed ay very satisfying na agad. Medyo delikado rin ang ganito dahil nagse-set ito ng kakaibang standard sa iba pang kalahok. Sa unang impresyon, ang pelikulang ay parang nasa kaparehong breed ng mga nauna nang pelikula sa Cinemalaya: Ranchero, Cuchera, Oros, Quick Change. Dinala ulit ako sa isang mundo na hindi ko pa nakikita (kahit sa TV man lang). Pero hindi ito ang pinaka-beef ng pelikula. Tungkol pa rin s’ya sa survival mula sa perspektibo ng dalawang bata na maagang ninakawan ng kainosentehan. Malinaw ang gusto nitong ipakumpara sa pagitan ng boksing at totoong laban sa buhay. At madalas na natatalo ay ang mga bata mismo. Impressed ako sa mga sinulat ni Ralston Jover at hindi kakaiba ang pelikulang ito. Madalas na tinatalakay n’ya ang dungis ng Pilipinas at, nitong mga huli, sinasahugan n’ya ng mumunting magic realism. Ang nakakatakot na boses sa “Porno”. Ang doppelganger sa “Bendor”. May kakaibang statement ito kung ganito na ang pagtingin sa socio-economic na estado ng bansa. Dito ako unang-una nakuha ng pelikula. Kumbaga, script-wise, nag-meet ang inaasahan ko at ang final product. Ikalawa, halatang merong mata ang direktor. Maraming storyteller ng ganitong genre (kung matatawag mang genre) ang hindi masyadong gifted sa visual. Bonus na lang ang kanyang deliberate na humor sa mga eksena ni Kara. Mukhang conscious s’ya na masikip higupin ang tema at nararapat lang na sahugan ito ng ilang breather. At panghuli, sinelyuhan nito na mahusay talaga si Buboy Villar na dating child actor. Kitang kita ang dedication n’ya sa physicality ng karakter habang tumutulay pa rin sa dramatic realm n’ong materyal.  

DON’T STOP BELIEVIN’: EVERYMAN’S JOURNEY (Ramona Diaz) Masyado nang trite ang materyal. Interesting sana ito dahil sa tinatawag na Pinoy Pride pero parang wala namang naiangat ang docu upang gawin itong interesante. Very basic. Simple. Formula. O, siguro wala akong masyadong napulot kay Arnel Pineda na hindi ko pa naririnig dati.

Cinemalaya 2014: Ikalawang Araw

Ilang note sa ikalawang araw:

ANI: GAWAD CCP 2013 ANIMATION AND EXPERIMENTAL WINNERS Ito ulit ‘yung pagkakataon na makahabol sa mga animation at experimental films na hindi ko napanood noong isang taon (sa layo ng UPFI, halimbawa, at ang mga schedule nila na hindi masyadong friendly sa mga nagtatrabaho ng 8-to-5 sa Makati o Taguig). O, puwede ring gusto ko lang din talagang sulitin ang festival pass. Pero masaya ang line-up. Napanood ko na ang “iNay” (Carl Papa, na isang masugid na Cinemalaya patron) at hindi pa rin nagbabago ang kurot na ginawa nito. Siguro medyo biased kung sasabihin kong alam ko ang pinaghuhugutan ng director at ito primarily ang rason kung bakit ko nagustuhan ang pelikula. Sa kabilang banda, ang medyo extensive na animation na ‘pinakita ng “Milky Boy” (Arnold Arre) ay kasalungat naman pagdating sa bigat (o gaan) ng tema. Tungkol ito sa isang loser na nais kumawala sa isang loser na character. May konting pahapyaw sa mito ng pagiging superhero na nakasalang sa mala-Star Cinema na formula. At umobra sa akin ang concoction na ganito. Bittersweet naman ang “Ang Tala” (Arlei Dormiendo) at striking ang mga imahe ng “Ang Libingan ng mga Pantas ng Perya” (Joyen Santos).

ASINTADO (Luisito Ignacio) Na-turn off ako sa speech pa lang ng direktor sa introduction nito para sa pelikula. Sabi n’ya (hindi eksaktong salita), “Hindi ako makapaniwala na sa halagang P3.5M ay makakagawa ka na ng isang obra. At ang obra na ito ay ang Asintado”. Una, hindi obra ang pelikula para sa akin. Ayoko nang mag-focus sa kung ano dapat ang feel o vision ng isang Cinemalaya entry pero sabihin na lang natin na ang isang makatotohanang materyal ay kinakailangan ng isang makatotohanang perspektibo (though inaamin ko na masyado itong relative at demanding pakinggan). Bakit nakakairita sa lahat ng eksena si Rochelle Pangilinan dito? Bakit maraming manang (tiya, ina, kamag-anak siguro) sa bahay ni Gabby Eigenmann? Sila ba ang mga producer ng pelikula? Sa unang sampung minuto pa lang, asintado na ang itatakbo ng materyal. Pero promising ang umpisa sa pagiging talky ng mga nakatira sa purok (mga tsismisan at iba pa) at bumabad ang camera sa mga ganitong eksena. Hindi masama. Nag-umpisa lang dumating ang delubyo nang nararamdaman mo nang nagaganap na ang premonition na nakita mo sa unang sampung minuto. At hindi nga nagkamali. Ang masama rito ay ubod ng sama. Ang mabuti, ubod ng buti. Klaro naman ang limitasyon. Sana man lang ay ginawang interesante and dina-drive nitong denouement.

SEARCHING OELLA (Jonah Añonuevo Lim) Lost ako sa pelikulang ito na attributed sa Mapua Institute of Technology. Mabuti na lang at isang oras lang ang itinagal. Wala na munang kwestiyon sa kakulangan nito sa aspetong teknikal kahit na maraming student film na kasado ang mataas na standard sa cinematography, sound at iba pa. Ayos lang din sa akin na meron itong mga twist sa dulo at isa pang twist pagkatapos nito. Wala ring kaso sa akin kahit na mababaw ang research sa retrograde amnesia. Ang pinakaayaw ko ay ‘yung paggamit ng fluidity ng sexuality bilang isang resolution na happy ending, na para bang ang pinakamabigat na nangyari sa lead character ay ang paninibago sa kanyang kasarian at ang pinakalunas dito ay Biblical pa rin at ayon sa nakasanayan ng society.

HUSTISYA (Joel Lamangan) Surprise, surprise! Napaka-rare para sa isang Lamangan film na ang naaalala kong eksena ay ‘yong mga tahimik at wala lang, hindi ang mga pasabog na breakdown scene at histrionics. Oo, meron pa ring eksena (murder scene, last frame, etc.) na tipong ire-rave ng FAP o FAMAS (kesa YCC o Urian, halimbawa) pero mas nakakarami ang kasalungat nito. Ang mga paglalakad ni Nora sa mga kalye ng Maynila ay isang indikasyon kung gaano s’ya nagbe-blend bilang isang pangkaraniwang ale. At may gusto itong sabihin tungkol sa pilosopiya ng pelikula. Ang karakter na si Biring ay nabubuhay sa paga-outwit sa kabulukan ng Pilipinas. ‘Pinapakitang nasusuhulan n’ya ang opresyon sa ilang pagkakataon pero ang lahat ng mabubuting bagay ay may hangganan. Ang gown ni Nora sa gabi ng premiere ay kalahating puti at kalahating itim. Tila naisip na ng kanyang stylist ang karampatang suot para sa pelikulang tumatalakay sa pagtitinikiling sa kabutihan at kasamaan. Ang Ricky Lee na nakita ko rito at malakas maka-reverse psychology. Hindi na ito tahasang pumapatungkol sa kaapihan. Parang tumanggap s’ya rito ng pagkatalo sa sistema at tiningnan na lang ang society nang may pagsuko (o para sa iba, maturity). Pero may pagsuko nga ba? Ang halakhak ni Nora sa isang hindi makakalimutang eksena ay halakhak ng comfort o pagiging at home sa isang panig ng kulay. Convenient na s’ya sa pagkabulok. At dito ako nagkaroon ng discomfort bilang isang manonood. Without being too preachy, nakapaglatag ito ng reflection na sa tingin ko ay mananatiling napapanahon. Ito na siguro ang Joel Lamangan film na pinag-isip ako. Naroon pa rin ang mga signature na decision n’ya kung paano ie-execute ang eksena pero naaliw ako na parang nag-level up s’ya rito. Pati ‘yung ibang teknikal, naalagaan. Pati ang treatment n’ya kay Nora, light lang at punung puno ng kampante na hindi kailangan ng isang mahusay na aktres sa pelikula ang sigawan at iyakan.

Cinemalaya 2014: Unang Araw

Mahigit isang buwan yata akong diyeta sa pelikula bago umapak sa CCP para sa taunang festival na ‘to. Well, nabasag lang noong pinanood ko ‘yung “Like Father, Like Son” (Hirokazu Koreeda, 2013) sa eroplano noong isang araw, habang bumabaybay sa isang matagtag na bahagi ng biyahe dahil sinasalubong daw ang isang bagyo, sabi ng piloto. Kinakabahan ako at naiiyak nang magkasabay. Noon na lang yata ako nakaranas ng ganoon ka-ekstensibong turbulence (ang huling natatandaan ko ay noong 2003 pa). At hindi masama ang pelikula (character study na idinaan sa father and son relationshiop) upang paiyakin ako habang pasulpot-sulpot ang kaba. Noong lumapag nang matiwasay ang eroplano, ang una kong naisip, “Putsa, makakapag-Cinemalaya pala ako!” Alas-5 ng hapon pa lang ay nasa tagiliran na ako ng CCP. Umaambon. Mahaba na ang pila sa dalawang butas ng box office sa ibaba at may ilang press at patron na rin sa lobby ng Main Theater. Sa unang pagkakataon, ipinasok sa loob ng Tanghalang Nicanor Abelardo ang opening salvo ng festival. At mukhang wala akong kawala kundi panoorin ang ceremony bago isalang ang opening film. Iniiwasan ko kasi ‘yung mga trailer kapag ‘pinapakilala na ang mga kalahok. Mas maayos ang flow. Hindi magulo ang traffic ng mga manonood na dati-rati ay pinaghalong pumipila para sa opening film at nanonood ng recognition.

Anyway….  

DOCUMENTED (Jose Antonio Vargas) Maraming ginawang impression ‘yung docu tungkol sa isang illegal, este, undocumented immigrant (si Jose Antonio Vargas mismo) na patuloy na nakikibaka sa kanyang papeles. ‘Yong balls ng subject eh mala-Michael Moore ang dating sa akin. May isang eksena rito kasama ang presidentiable na si Mitt Romney at ilang bigatin sa mundo ng newscast sa US. Nandoon ‘yong tahasang pagtulay n’ya sa alambre at ang maaaring kapalit nitong deportation. Sa aspetong ito ng katapangan, hindi lang bilang isang kababayan o isang Asyano na madalas na ma-stereotype na tahimik at mapagkimkim, kundi nabibilang sa minority, humanga ako sa subject. Sa kabilang banda, lumihis bigla ang docu sa isang avenue kung saan tinumbok naman ang isang literal at figurative na distant relationship ng anak sa US at kanyang ina sa Pilipinas at ang kanilang hindi pagkikita sa loob ng mahigit 20 taon. Naisip ko, dalawang buwan ko nga lang hindi nakita ang nanay ko, malaking bagay na. Paano pa kaya ang dalawang dekada? Dito umusbong ang puso ng docu na hindi ko nakita sa mga ginawa ni Michael Moore. At nanganak ito nang nanganak hanggang nasukol ako sa ilang eksena at nasundot. Kung tutuusin, wala akong masyadong makitang aspeto sa docu na lutang ang pagka-Pilipino ng materyal maliban na lang na Pilipino talaga si Jose Antonio Vargas at nasa Pilipinas ang kanyang ina. O, ‘yung fascination ng subject na lumiko sa pagpapaigting ng drama (may mga eksenang ‘pinapakitang nagbe-breakdown scene s’ya o nagpupumigil umiyak) bilang isang bansa tayo ng melodrama at teleserye. Ang lahat ay sumisipol sa kanyang pagiging Amerikano, ang kanyang kontribusyon sa kapwa Amerikano at sa ikakaaliwalas ng mga batas na sasaklaw sa mga Amerikano. Maaari ngang walang katumbas na prestige ang pag-uwi sa bansa kung mamamasukan, halimbawa, sa ABS-CBN o GMA, pero sa dulo ay serbisyo pa rin naman ito sa kapwa kasabay ng pagkakataong makapiling ang sariling ina at mahanap pa ang sarili. Lumabas ako sa sinehan na nagtatanong kung bakit ba hindi na lang s’ya umuwi. At mukhang ang sagot dito ay dahil ayaw n’yang sumuko sa laban na kanyang sinimulan. Maliban sa mga borloloy ng mga inilatag nito tungkol sa usapin sa human rights at immigration, lumalabas na ang sentro ng docu ay isang character study ng katapangan, hindi matanggihang koneksyon ng anak sa ina at patuloy na pagsiyasat sa kaakohan.

Benteng Pinakamahusay na Pelikulang Pilipino Para sa 2013

May kasabihan na “Huli man at magaling…” pero hindi ko na kukumpletuhin dahil hindi namn ako magaling. Medyo nakalimutan ko na ngang isulat ito at wala rin naman akong obligasyon na gumawa ng listahan. Nagkataon lang na kasalukuyan nang ipinapalabas ang “Norte, Hangganan ng Kasaysayan” sa Ayala Cinemas (March 11 sa Trinoma, March 18 sa Ayala Center – Cebu, March 25 naman sa Greenbelt 3 at March 31 sa Glorietta 4; lahat ay mag-uumpisa ng 6:30pm) at mukhang hudyat na rin ito na ma-imortalize (at least sa blog na ito) ang mga napusuan kong pelikulang Pinoy n’ung 2013. May ilan akong hindi napanood (sa bilang ko ay pumatak ng 29 o 30 mula sa total na 157 at hindi na ito masama) kabilang na ang “Burgos” (Joel Lamangan), “It Takes a Man and a Woman” (Cathy Garcia-Molina), “Juana C, the Movie” (Jade Castro), “Ang Maestra” (Joven Tan) na naabutan ko ang pinakahuling frame, “Bang Bang Alley” (Ely Buendia) at iba pang pelikula na naipalabas sa Robinsons Galleria.

Gusto ko ring i-single out ang ilang pelikula na hindi ko na maiisingit sa bente pero tingin ko ay kailangan ding mabanggit. Sa ngayon, apat lang ang nasa radar ko: Ang Huling Chacha ni Anita (Sigrid Bernardo), Puti (Mike Alcazaren), Kabisera (Borgy Torre) at Otso (Elwood Perez). Merong insight ang nauna tungkol sa kaibahan ni Anita kay Maximo Oliveros. Si Anita ay natuklasan lamang ang sarili nang unang beses itong umibig samantalang si Maximo ay alam na n'ya kung sino s'ya bago pa man dumating ang pulis. Maraming promise ang ikalawa at merong scientific explanation na B&W ang ating panaginip. 'Yun nga lang, hindi ako masyadong nakuha sa paggamit ng panaginip. May konting laylay ang ikatlo dahil medyo mapusyaw ang pagsabog sa dulo pero hinding hindi ko makakalimutan ang "Bato sa Buhangin" scene ni Joel Torre sa pelikula. Ang ikaapat naman ay isang patunay na marami pang asim si Elwood Perez.

Pero heto ang mga nakatawid:  

20. Salvi, Ang Pagpadayon (TM Malones) Wala pa akong napapanood na ganito ka-ambisyoso ang vision para sa isang pelikulang Pinoy, regional man o hindi, na tumatalakay sa post-apocalypse, sa kabila ng kakulangan ng budget. Dito ako napaisip kung ano bang meron sa Bacolod at tila rito yata nanggagaling ang mga direktor na merong “mata”: Peque Gallaga, Erik Matti at Richard Somes. Sa kabila ng visual treat, hindi nito nakalimutan ang humor na paminsan-minsan ay sumusulpot o ang kahusayan ng mga nagsiganap na isang hakbang lang sa hukay ay magiging katawa-tawa.  

19. Guerrilla is a Poet (Sari Dalena and Kiri Dalena) Gusto ko ang feel ng buong pelikula na para kang nasa isang tula, at ang kasabay na pakiramdam na isa itong documentary pero hindi naman. Gusto ko rin na hindi naghuhumiyaw ang mga artista rito na “Ako si Jose Maria Sison!” o “Ako si Corazon Aquino”, o maging ang bawat frame ay hindi humingi ng title card upang maiangkla ang hinihinging panahon. Kung tutuusin, ang subject ay nasa sa isang position na paulit-ulit na sumasalamin at nagtatanong sa accountability ng gobyerno pero hindi ito kailanman sumigaw nang nakatiklop ang kamao sa ere.  

18. Quick Change (Eduardo Roy, Jr.) Fascinating ang mga pelikula na bagama’t topical ay naghahatid sa ‘yo sa isang mundo na halos hindi masyadong pamilyar. Sa kaso ng “Quick Change”, dinala nito ang manonood sa mundo ng ilegal na cosmetic surgery at sa moralidad na nais nitong tanungin hindi mismo sa sekswalidad kung hindi sa kung hanggang saan ang lalim na kailangang hiwain upang ipuhunan ang panlabas na kaanyuan.

17. Debosyon (Alvin Yapan) Mabigat ang paratang dito ni Alvin Yapan na mas dakila ang debosyon ng mga engkanto sa tao kesa ang debosyon ng mga tao sa kinikilalang diyos. Sa kabila ng impresyon na kontrabida ang ilang diwata, hindi nito kailanman binitawan ang pananampalayata sa mga mortal kahit na nagbabago ito ng anyo, namamatay at merong ipinapanganak. Magandang salamin ito ng busilak na uri ng relihiyon, isang panata na higit pa sa itatagal ng sariling buhay.  

16. Babagwa (Jason Laxamana) Isa itong example ng categorically indie film na kayang tumawid at maaaring maabot ng pangkaraniwang viewer. Tumalakay ito sa pagbabalat-kayo bilang hanapbuhay at ang karampatang kapalit nito kapag bumaliktad na ang tinatawag na karma. Muli, isang revelation si Alex Medina rito, partikular sa isang eksena na kailangan n’yang gumawa ng transition bilang isang kriminal papunta sa pagiging biktima.

15. Ang Mundo sa Panahon ng Bakal (Mes de Guzman) Ang ikatlo sa trilogy ni Mes de Guzman ay tungkol sa partisipasyon natin sa mga ilegal na trabaho na may kinalaman sa mga elementong nasasaka sana nang libre. Isa itong statement sa maling pangangalakal at ang diretsahang kapalit ng anumang paglukso sa tinik. Mahirap kong makakalimutan ang isang eksena rito ng ama na tila walang katapusang naghahanap sa anak na hindi pa umuuwi.  

14. Death March (Adolf Alix) Kung simulation lang ng pagkabagot, uhaw at pagod ang pag-uusapan, masasabi kong tagumpay ito. Akala ko ay magiging distraction ang artsy na production design pero naging mitsa pala ito ng kawalan ng saysay ng naturang martsa ng mga sundalo natin. Ang dulo ay pinalitan ng mga totoong puno at totoong daan upang magbukas naman sa kalayaan na hinahanap. Minsan lang ding magkasama-sama sa isang project ang ilan sa mahuhusay nating aktor: Sid Lucero, Kristoffer King, Jason Abalos, Sam Milby at marami pang iba.  

13. Boy Golden (Chito Roño) Nagmukhang Greek tragedy ang action film na ito. Siguro ay alam na ng sumulat na ang mga ganitong “film bio” ay kadalasang natatapos sa isang eksena kung saan mamamatay ang bidang kriminal. Hindi rin kumurap ang humor dito, mula sa a capella singing sa isang gun fight hanggang sa pagbunot ng buhok sa kilikili ni Gloria Sevilla. Sa kabilang banda, MMFF material pa rin ito. Star-studded, madaling sundan pero hindi kailanman nagkulang sa sustansya.  

12. La Ultima Pelicula (Raya Martin) Paano kung tama ang mga Mayan at nagtapos nga ang mundo noong 2012? Ito na siguro ang magiging ultimate documentary. Pero sino ang makakanood? Isang filmmaker ang tila nasa midlife crisis ang nangangamba habang isang katutubo (o isang local na nakasuot katutubo) ang kumurap sabay sabing napapagod na s’ya. Bonus: isang pagbisita sa museum.  

11. Kordero sa Dios (Keith Deligero) Inumpisahan ang pelikula sa isang narration na tila nagmumula sa Diyos dahil ang POV nito ay mula sa langit, pababa sa mga ulap at papuntang lupa. Sa lupa ay makikita naman natin ang pag-uumpugan ng bato sa pagitan ng mga anghel at mga demonyo na nakapaligid sa isang binatilyo. Magandang Bibliya ito sa makabagong panahon. O, maaari ring isang suhestiyon na hindi naman kailangan ang Bibliya dahil katulad ng rotonda sa Cebu, ang buhay ay bilog at hindi kailangan ng anumang kanto na pagsasabitan ng moralidad.  

10. Islands (Whammy Alcazaren) Tatlong timeline, tatlong hugis ng pag-iisa. Isang pre-historic ng pangungulila na walang ibang ginawa ang mangangaso kung hindi ang makipagtagisan ng buhay sa mga malalaking hayop. Isang futuristic na melancholia ng isang astronaut na walang ibang form of survival kung hindi ang mga alala ng nakalipas. Sa gitna ay isang matanda at balong ina na pilit itinutulak ng anak na mag-migrate. Inilaglag itong lahat sa pag-inject ng film on film na atake sa dulo, kasabay ng isang matamis na epilogue na antidote sa pag-iisa.  

9. Sana Dati (Jerrold Tarog) Ito na siguro ang pinaka-agresibo ang pananaw tungkol sa kung ano nga ba ang kahulugan ng kasal. Ito ba ay isang klase ng graduation sa isang napakahabang getting-to-know stage o isang simula upang tuluyang mahanap ang sarili? Hindi ko makakalimutan si Lovi Poe at ang kanyang atake sa isang babaeng malapit nang ikasal subalit nanatiling nagdadalawang-isip (o nagdadalawang-puso?).  

8. Ekstra (JeffreyJeturian) Bagama’t hindi pa ito ang definitive na gauge ng dedication ni Vilma Santos sa bugso ng indie, kuhang kuha naman ako ng tanong sa dulo. Sino nga ba ang namatay? Tanong ng mga nag-aabang sa teleserye. Tanong din ito ng bidang babae na kumakatawan sa mga manggagawa na ang puhunan ay higit pa sa sarili.  

7. Badil (Chito Roño) Sa lahat ng mga kasali sa Sineng Pambansa (All-Masters Edition), parang ito lang ang sobrang umangat sa inaasahan at sumabog sa mukha ng sinumang botante na nais ingatan ang kanyang boto. Halatang at ease ang direktor sa materyal dahil nasa dugo nito ang pagiging politiko. Pero hindi ito hardcore. Sa kabila ng tema, hindi nito kailanman binitawan ang pangkaraniwang manonood. Ang atake, sa totoo lang, ay maaari ring tumawid sa bakod ng isang suspense movie.  

6. Bukas na Lang Sapagkat Gabi Na (Jet Leyco) Mahirap panoorin ang umpisa. Napaka-eksperimental. Parang gusto n’yang salain ang manonood kung hanggang saan lang ang maaaring itagal (isang bagay na hindi ko naramdaman sa “ExPress”). Kapag lumampas ka rito, kapag lumampas ka sa VHS feel ng unang bahagi ng kuwento, isang ginto ang naghihintay.

 5. OTJ (Erik Matti) Wala akong matandaang pelikulang Pinoy nitong mga huling taon na naghikayat sa maraming non-believer upang tumangkilik at manood sa sinehan. Considering na ito ay may bahid pa ng Star Cinema o ang karamihan sa mga artista rito ay mga network talent. May sagot na sa maraming tanong kamukha ng “Kaya bang gumawa ng so-called mainstream ng isang pelikulang maaari ring pag-isipan?” o hindi kaya, “Meron pa bang hindi kayang gawin si Joel Torre?”

4. Ang Pagbabalat ng Ahas (Timmy Harn) Medyo eksperimental din ang atake sa materyal. Categorically ay comedy ito pero hindi ito ‘yung klase ng kiliti na tatabo sa takilya. Namimili ito ng kilikili. Sa ibabaw ay makikita natin ang reference ng taong ahas sa isang tabloid story n’ung early 90’s. Sa ilalim naman ay isang pagsisiyasat kung paano naaagnas ang isang pamilya bilang isang institusyon.  

3. Dukit (Armando Lao) Maraming naukit dito. Una, litaw na litaw ang kapasidad ni Bing Lao bilng filmmaker. Nakikita n’ya nang buo mula sa malayo ang patsi-patsing component ng materyal tungkol sa isang Christian movie na hindi kailanman nagsusumigaw na relihiyoso ito. Found story rin ito ng isang alagad ng sining kung saan ang subject ay s’ya ring pangunahing aktor. At hindi ako mahihiyang aminin na maraming beses akong pinaiyak ng pelikula.  

2. Norte, Hangganan ng Kasaysayan (Lav Diaz) Dito ko naramdaman nang todo ang sinasabing organic filmmaking ng direktor. Bagama’t tumahak ito ng apat na oras na running time, ramdam pa rin ang presensya ng scriptwriter (Rody Vera). Ito na rin siguro ang pinakamalapit na reimagining ng “Crime and Punishment” ni Dostoyevski. Ang huling oras ay nakalaan sa isang pagkasukol ng main protagonist (Sid Lucero) upang maintindihan ang kanyang bersyon ng hustisya.  

1. Iskalawags (Keith Deligero) May sariling beat at feel ang pelikula na para kang ipinaghehele sa tila makatang pananariwa ng kabataan sa Cebu. Maraming beses akong kinuwelyuhan dito. Parang ako mismo ang kinakausap ng filmmaker. Ang isang montage ng mga batang nanghuhuli ng mga maliliit na alimango sa dalampasigan ay parang on the spot akong ibinalik sa aking batang sarili. At meron pang VHS watching sa friendly neighborhood. Meron ding Jeric Raval. Higit sa lahat, ang nakaka-mindfuck na banggaan ng reyalidad at pelikula sa dulo. Lumabas ang narrator sa kontemporaryong panahon upang ipaalala na may mga bagay na hinding hindi na mababalikan.

Pagkaagnas

Ang Bangkay
Produksyon: Philippine Stagers Foundation
Direksyon: Vince Tañada
Mandudula: Vince Tañada
Mga Nagsiganap: Vince Tañada, Monique Azerreda, Glory Ann Nacional, Cindy Liper at Jordan Ladra

Fascinated ako sa mga play na tumatalakay sa decay, sa scope man na pambansa (kamukha ng “Collection” ni Floy Quintos na hindi ko pa nagagawan ng note hanggang ngayon), pampamilya (ilang dula nina Wilfrido Ma. Guerrero at Nick Joaquin) o maging sa level na pang-indibidwal (adaptation ng “Bona”). Maganda rin kasi na paminsan-minsan ay tumatawid tayo sa hindi nakasanayan upang mabuo at lalong umigting ang nakasanayan na. Mainam na pagmunian ang bawat himulmol ng pagkaagnas upang kapulutan ito ng mga sinulid na maaring tumahi sa ating pagkadurog. Ang tanong nga sa pelikulang “Legend” ni Ridley Scott noong 1985, “What is light without darkness?”

Ang Señor Segismundo (Vince Tañada) sa dula, halimbawa, ay isang paternal na anino na bumabalot sa mga tao sa bawat sulok ng kanyang tahanan na kadikit ng kanyang punerarya. Sa buong pagtatanghal ay hindi nakikita ng audience ang dungis ng kanyang morgue, maliban na lang sa isang apron na nababahiran ng dugo na kanyang suot sa isang eksena. Gumagalaw ang mga karakter na parang nakataling puppet sa isang malinis at marangyang sala at silid-tulugan ng nag-iisang dalagang anak na si Isabel (Monique Azerreda). Sa likod ng kapanatagan ay ang nabubulok na pagkatao ng señor at kung paano ito humahawa sa pagkasariwa ng iba: si Isabel mismo, ang mga katulong na sina Miding (Glory Ann Nacional) at Oryang (Cindy Liper), at ang pobreng si Lemuel (Jordan Ladra).

Masyadong given ang metaphor na ginamit sa pagitan ng pag-embalsamo ng señor sa mga patay upang hindi ito mabulok at ang “pag-embalsamo” sa mga buhay upang ito ay tuluyang mabulok. Maliban dito, antithesis din ito na ang nakalipas ay hindi palaging bukal ng kapayakan, kapayapaan at kasiguraduhan, na kung susumahin ay mas masahol pa nga ang lagim sa loob ng Corintho kumpara sa mga balita sa kontemporaryong panahon. Hindi rin ito kailanman nagpugay sa pamilya bilang isang matibay na pundasyon sa isang komunidad. Ang ilaw ng tahanan ay pundido at ang haligi naman ay s’yang ugat mismo ng kalawang. Maging ang nakakabulag na kadalisayan ng pobreng si Lemuel ay hindi kasing sagrado ng mga kapos-palad na karakter sa mga teleserye o pelikula. S’ya ay lumaki sa hirap pero pinakitang mabilis masilaw sa posibleng pag-ahon. Ang kanyang moralidad ay mabilis lumiko mula sa pagnanais na mabigyan ng marangal na burol ang ina hanggang sa pagbebenta ng kaluluwa para sa pansariling retribusyon. Ang nag-iisang representasyon ng dakilang pag-ibig ni Miding ay hindi rin sapat upang makatawid sa liwanag, bagkos ay naging susi pa ito upang lalong lumapot ang kadiliman. Isa sanang tulay sa pagbabago si Oryang pero masyado itong mabilis mabasag, ‘singbilis ng kanyang pagkahumaling sa lalaki. Si Isabel lang ang natitirang puro at binigyang diin ang kanyang kalinisan bilang tagahukom sa dulo. Kung susuriin, hindi talaga balanse ang tama ng liwanag sa loob ng Corintho. Madilim ito hindi dahil sarado ang mga bintana kundi dahil mismo sa mga aninong gumagalaw sa loob.

Masasabi kong acting piece ang dula. Pinakamadugo ang mala-Vic Silayan na karakter ng señor. Buo itong naitawid ni Vince Tañada nang wala ni isang bahid ng punchline kamukha ng kanyang mga tauhan sa musical. Maging ang pagiging kikay ni Oryang ay nangangailangan ng shift mula sa pagkabukas nito sa usaping sex at ang pagkagulat nito sa kanyang nakita sa dulo. Kung mababawasan siguro ang pagka-high pitch ng karakter ni Miding at piniling tahakin ang atake na mas kontrolado subalit nasa ilalim ang kulo, mas nanamnamin ko ang kanyang bulkan na sumabog sa dulo. Nabasa ko rin nang pahapyaw ang script sa website mismo ng Palanca Awards at doon ko nalaman na may namumuong madness pala kay Isabel. Hindi ko masyadong napansin sa dula pero hinihingi ng script na magpapamalas ito ng takot, galit at paglampas sa ulirat bago dumilim ang entablado sa huling yugto.

Pagkatapos ng pagtatanghal, binuksan ang teatro para sa maikling Q&A kasama ang buong cast. Merong isang miyembro ng audience, isang estudyante, ang nagtanong kung ano raw ang back story ng señor. Nais n’yang malaman kung anu-ano ang kanyang pinaghuhugutan upang magkaroon ng ganoong antas ng kademonyohan. Tanong ko rin sana ito. Pinagtagni-tagni ko na lang na ang panahon na hinihingi ng dula ay turn of the century kung saan ang gobyerno ng Pilipinas ay wala pang sapat na tibay ng tuhod at ang kinabukasan ng bansa ay wala pa ni katiting na umaandap-andap na pag-asa. Malamang ay laganap ang pagkalasing sa kawalan ng pupuntahan at ang sikolohikal na estado ng mga Pilipino ay wala sa wisyo. Mas suwabe sana ang hinihinging characterization ng mga tauhan dito kung nasasalat ang ganitong demand ng kasaysayan sa napiling panahon ng dula. Maliban sa mga sinaunang kasuotan at mga salitang halos hindi na natin ginagamit (kamukha ng “tokador” at iba pa), walang malinaw na suhestiyon na nais nitong dalhin ang audience sa socio-political na estado ng bansa noon. Sa kabilang banda, puwede rin itong komentaryo na ang pagkaagnas, personal man o pangmalawakan, ay walang pinipiling panahon o lugar.

Isang Tumo-Throwback na Blog Para sa Cinemanila 2012 at ang Nag-uumapaw na Kaibahan nito sa Cinemanila 2013

Ang pinaka-distinct na kailangang alalahanin sa Cinemanila ay ‘yung hindi dapat masyadong naglalagak ng oras para asaming i-marathon ang line-up. May mga pagkakataon na hindi naiipalabas ang pelikula at may ilang insidente naman na nariyan nga ang kopya pero merong aberya sa subs. Wala namang masyadong “nabago” sa festival noong makalawang taon. Medyo nadagdagan lang ang hassle dahil magkadugtong ang Cinema One Originals at Cinemanila. ‘Yun nga lang, para sa huli, maraming pagkakataon na malabong mapanood ang lahat ng kanilang palabas dahil masyadong overwhelming ang dami ng mga kasali sa line-up ng Cinemanila 2012. Merong kailangang isakripisyo.

Ginanap ang Cinemanila 2012 (mainly) sa Market! Market! (kamukha rin n’ung 2011) noong December 5 – 11. Nagpakilala sila ng tinatawag na “Cinemanila Cinemaclub Gold Membership” sa halagang P1,500 na may katumbas na 12 pelikula. Ang regular price ay P150 kada screening kaya nakadiskwento ng dalawang pelikula kung kukunin ang nasabing pass. Ang game plan ko noon ay 10 entries lang kaya ipinasa ko na sa iba ‘yung natitirang dalawa para hindi naman masayang. May ilang ipinalabas sa U-View ng Fully Booked sa High Street pero wala akong napanood doon (kung naging open man ito at all sa publiko).

Narito ang sampung napanood ko:

Le Havre (Aki Kauriskami) Dahil sa pelikula, pinilit ko talagang isingit sa itinerary sa pagpunta sa Normandy noong 2013 na makita ang lugar na ito sa Northern France. Hindi ko alam kung may significance para sa direktor ang location bilang kasali raw ito sa planong trilogy sa buhay-buhay sa mga pantalan na gagawin sa iba’t ibang siyudad sa labas ng kanyang sariling Finland. O kung meron itong statement bilang isa sa mga bayang nasalanta noong World War II. Pero wala namang malinaw na pagkakadugtong sa history ang premise tungkol sa isang batang Africano na ilegal na kinupkop ng isang matandang shoeshiner. Kung tutuusin, hindi nagkakaintindihan ang dalawang pangunahing karakter sa kani-kaniyang lengwahe pero klaro ang palitan ng pangangailangan sa pagitan ng isang batang walang matuluyan at isang matandang tila hindi na nagkaanak sa piling ng asawang maysakit. Kamukha ng ibang ginawa ni Kauriskami (kokonti lang ang napanood ko), basic lang din ang pagkakalahad n’ya ng kuwento rito. Walang pakitang gilas sa estilo o maging sa turn of events at isa ito sa mga charm ng kanyang aesthetic.  

Barbara (Christian Petzold) Kung hindi ako nagkakamali, ito yata ang entry ng Germany sa Oscars para sa Best Foreign Language Film category. Naka-set ang pelikula noong 80’s kung kelan mayroon pang hati sa pagitan ng West and East Germany (na sa dinami-dami ng mga awardwinning na pelikula sa Europa ay merong ganitong tema). Si Barbara ay isang nurse sa isang probinsya na bagama’t universal ang pagkakawang-gawa sa isang ospital ay may pansariling giyera na konektado sa lugar na kanyang kinabibilangan. Character study ito sa umpisa (na isang magandang pagtingin sa kababaihan sa Germany sa dekada na ‘yun) pero ang huling quarter ay nahulog na rin sa bitag na maging plot driven. Gusto ko ang bida rito na si Nina Hoss dahil hinihingi ng kanyang physique ang pinagsamang pagiging strongwilled at ang paglantad ng sensuality kung kinakailangan.  

Post Tenebras Lux (Carlos Reygadas) Kung igagawa ng synopsis ang pelikula, parang walang masyadong masasabi tungkol sa isang burgis na pamilya na nakatira sa glass walled na bahay sa isang rural area sa Mexico. Sa isang sweeping na eksena sa umpisa ay ipinakita ang isang batang nakikipaglaro sa mga hayop habang sa likod ay isang pagbabanta ng ulan. Wala itong kasing laya at na-complement naman ito ng filmmaker dahil hinayaan n’yang magbabad ang camera sa eksena. Kahit ako, ayokong matapos ang buong sequence na ‘yun. Halos ganito lang ang daloy ng mga eksena sa pelikula at wala itong masyadong arko. May ilang cut na kinunan sa labas ng Mexico (rugby at spa scene) bilang pagpapatibay ng kaburgisan ng pamilya, kasabay ng maayos na pakikitungo ng patriarch sa mga kapitbahay n’yang litaw ang kapayakan. Sa isa ring hindi makakalimutang eksena, lumabas ang kulay pulang demonyo at siniyasat nito ang bahay ng mayamang pamilya na parang nagbigay tuldok sa nais tumbukin ng pelikula. Sa kabila ng kaayusan ng set-up (social divide), tila merong mali sa nasabing contrast. Ang display ng karangyaan ay s’ya ring display ng decay kahit hindi ito tahasang sinabi as opposed, halimbawa, sa “Oro, Plata, Mata” ni Peque Gallaga o “Il Gattopardo” ni Luchino Visconti. At ito ang gustung gusto ko sa pelikula.  

Home (Chookiat Sakveerakul) Mula sa direktor ng isang hit movie sa Cinemanila na “Love of Siam” kasali si Mario Maurer (na nanalo pang Best Actor), ikinuwento naman sa pelikula ang pinagtagni-tagning buhay sa isang probinsya sa Thailand. Maaliwalas ang texture ng pelikula at kasabay ng mga kuwentong relatable, tila nagkukumahog ito ng pansin upang madaling maabot ng audience at nagawa naman ito nang buo. ‘Yun nga lang, hindi ito kasing engaging ng inaasahan. May mga subplot na halos hindi naman gan’un kainteresante at may nabubuong impresyon na ang lahat ay ibubuhol sa dulo (na hindi naman ako nagkamali). Pero maliban d’yan, mas memorable siguro ang pelikula sa akin dahil sa kalagitnaan nito ay ibinulong ng aking katabi na talo si Pacquiao sa laban n’ya kay Marquez.  

Juvenile Offender (Yi-kwan Kang) Inuwi ng pelikulang ito mula sa South Korea ang Best Actor award para kay Seo Young-Joo na gumanap sa title role. Sa performance pa lang ng teenager na artista, sulit na ang pamamanata sa Cinemanila. Character study rin ang pelikula tungkol sa isang juvenile na walang direkyon ang buhay at sinubukang kumambiyo nang malamang buhay pa pala ang ina na akala ay matagal nang patay. Napaka-raw ng kanyang atake rito at hindi kailanman nahulog sa mga nakagawiang histrionic. Ang kanyang stare na halos lumamon sa mga frame ay may karagdagang bigat mula sa isang tao na halos wala nang itinirang sense of wonder sa sarili mula sa kanyang sapilitang pamamaalam sa kainosentahan.  

Amour (Michael Haneke) Iniisip ko kung ano ang common sa pelikulang ito at sa iilang napanood ko na Michael Haneke. Ang isang eksena, halimbawa, sa “The Piano Techer”, ay obvious ang self inflicted na terror ng isang karakter na suppressed ang inhibitions. Sa “White Ribbon” naman, walang ipinakitang terror sa buong pelikula at naramdaman mo lang ito matapos magbasa ng ilang artikulo tungkol sa significance n’ung mga batang lumaki sa community na subject dito. Sa “Amour” (nakakainlab ang ideya na napanood ko ito sa big screen) ay mas pumasok yata sa unang halimbawa ng terror na banayad na nililok mula sa tahimik na buhay ng matandang mag-asawa na pumapalaot sa kinakalawang na bahagi ng kanilang pagsasama. Bilang patungkol sa pag-ibig ng pamagat, walang eksena rito na bumitaw sa pagmamahalan, mula sa pag-aaruga sa asawang maysakit hanggang sa desisyon sa dulo ng kabiyak. May konting stand din na symbiotic ang magagandang alaala sa kahit anumang relasyon. Sa kaso ng matandang mag-asawa, nasadlak ito sa isang pader kung saan ang alaalang magpapanatili ng asim at init ay dahan-dahang tumatakas. At dito na pumasok ang ikalawang halimbawa ng terror ni Michael Haneke. Na bagama’t ang isang relasyon ay nasubok na ng mahabang panahon at lumampas na sa mga karaniwang balakid bilang couple, dadalawin pa rin ito ng takot na tila wala naman talagang ginto sa dulo ng pagsasama.  

Kayan (Maryam Najafi) Paminsan-minsan ay sinusuwerte tayo ng mga pelikulang parang wala lang nangyayari, ‘yung masyadong flatline at walang circus. Isang halimbawa itong pelikula tungkol sa isang Middle-Eastern community sa Vancouver na konektado ng isang restaurant. Pag-aari ito ng isang Lebanese, si Hanin (Oula Hamadeh), at s’ya ang nagsilbing puwersa sa gitna ng tila mga kumukulong pagbabadya ng pagguho. Pero hindi tahasang ipinakita na merong gumuho. Sa exterior ay parang walang nangyayari: ina ng dalawang anak na s’ya ring nagpapalakad ng restaurant, mga trabahador nito, mga belly dancer at mga parokyanong naghahanap ng native flavor. Isa itong statement tungkol sa mga immigrant na sinusubukang tumulay sa alambre, isang balancing act na mahirap pero kinakailangang ipamukhang kayang kaya. Curious tuloy ako kung anong merong “sinasaing” sa mga Pinoy resto na napuntahan ko sa Apeldoorn sa Netherlands, halimbawa, o ‘yung Kainan Cafe sa Belfast, Northern Ireland. May sarili rin kaya silang “exterior” sa pagbuo ng munting Pilipinas sa ibang bansa o wala lang?  

Antapal (Kongkiat Khomsiri) Period movie ito tungkol sa mga gangster sa Thailand noong 50’s. Wala akong masyadong napulot dito maliban sa pagiging sleek n’ung pagkaka-execute at kabi-kabila ang violence. May pagka-Asiong Salonga ni Tikoy Aguiluz ang hulma pero mild lang ang patayan dito. Napansin ok rin na mukhang mainstream ang target audience nito. As it is, solid naman s’ya.  

Flashback Memories (Tetsuaki Matsue) Mabilis akong makuha ng mga pelikulang nakaangkla sa utak ng isang tao bilang tagapagdikta ng kapalaran. Kahit na masyadong sell-out ang tema, fascinated ako sa mga walang kamatayang pagtalakay sa amnesia at kung paano ito umeeklipse sa anumang nararamdaman. Ang documentary na ito ay tungkol sa musikero na si Goma, isang sikat na didgeridoo (wind instrument na ginagamit ng mga indigenous tribe sa Australia) performer sa Japan, na nalagasan ng alaala matapos ang isang car accident. Tinalakay rito kung paano n’ya sinubukang liluking muli ang kanyang art kahit na nilapa na ito ng isang trahedya. Sa kabilang dako, ipinakita rin ang ilang nabuksang talento matapos ang pangyayari. Open-ended ang docu pero optimistic naman ito na ang lahat ay mababalik sa dati sa tulong ng mga imahe na magbibigay suhestiyon sa kung ano ang nakaraan ng subject, kabilang na ang pelikula mismo. Hindi masyadong factual ang finished product. Idinaan lang ang dilemma ni Goma sa mga performance na ginawa n’ya dati n’ung sobrang sikat pa ito at ang kanyang pangangapa matapos ang aksidente. Pero kahit na ganito kapayak ang pagkaka-expose ng buhay n’ya sa docu, nakuha ko naman ang pinakaimportanteng mensahe na gusto nitong ipaalala, na ang puso ay isang imbakan din ng sining, pag-asa at kung anu-ano pang masasayang bagay.  

Something in the Air (Olivier Assayas) Personal film daw ito ng direktor n’ung kapanahunan ng sigalot sa mga kalye sa France n’ung late 60’s. At base sa structure ng pelikula na parang walang hinahabing arko, na parang nagsusulat lang sa journal ang pagkakalahad, mukhang authentic na memoir nga ito. Gusto ko ‘yung ganitong execution na halos tumatawid na sa pagkakaroon ng docu feel. Hindi naman talaga ito tungkol sa mga karakter o maging ‘yung political situation sa isang bansa kung hindi sa mga aksyon na kinahinatnan bunga ng mga paniniwala ayon sa hinihingi ng panahon. Sa totoo lang, wala itong sermon sa mga dapat na responsibilidad ng isang mamamayan kumpara, halimbawa, kung gagawin ito ng ilang Pinoy filmmaker. Ipinakita lang kung ano ang maaaring consequence ng isang circumstance. Sa kaso ng central character, mula sa pagiging aktibista, napasama s’ya sa film industry at patuloy na nakikibaka sa larangan ng sining.

*** 

Ang Cinemanila 2013 naman, na nasa ika-15 taon na ng festival, ayon mismo sa festival director na si Tikoy Aquiluz, ay parang binalutan ng superstition para sa numerong 13. Ginawa ito mula sa December 18 (Miyerkules) hanggang 22 (Linggo) sa SM Aura Premier na halos tatawid lang ng bakod mula Market! Market! Medyo conflicting sa MMFF New Wave dahil sabay-sabay sila ng schedule kahit na mas mahaba ang nasabing festival ng dalawang araw (na nagkasabay pa rin dahil sa extension ng Cinemanila 2013). Palabas ang mga pelikula sa dalawang sinehan, ang Director’s Club (P300, na meron lang 32 seats) at Cinema 1 (P220, na regular cinema).

Nakaka-overwhelm ang line-up ng mga pelikula isang linggo bago ang festival. Sa katunayan, ang opening film na “Terror, Live” ay punung puno ng mga guest mula sa industriya base sa mga nakita kong baguhan at beteranong filmmaker na nagsalo-salo muna sa lobby ng Samsung Hall bago bumaba sa Cinema 1. Ang mga piling host pa ng opening program ay sina Jake Macapagal at Angeli Bayani na galing sa dalawang magkaibang pelikulang pambato sa Oscars (ng UK at Singapore). Nagpaunlak din ng ilang kanta si Pepe Smith (habang nasa likuran ang ilang imahe ng kanyang bagong pelikula na “Above the Clouds” na idinirehe ni Pepe Diokno) kahit na hindi gan’un kasuwabe ang suporta mula sa mga sound technician sa event. Maayos naman itong nairaos nang walang halong bahid ng nakaambang discomfort sa mga sumunod na araw.

Para sa unang araw (December 18), may isa pa sanang screening ng “Terror, Live” na open sa public pero hindi ito natuloy na ikinalungkot ng ilan na sumugod agad sa venue. Kinabukasan (at sa mga sumunod na araw), hindi pa rin masyadong naplantsa ang sitwasyon at nagkaroon ng practice na kailangang tawagan na lang muna ang SM bago pumunta. May ilang abiso sa Facebook pero minsan ay pabago-bago ito. Mula sa isang manonood at fan ng festival, hindi masyadong malinaw kung ano ang nagaganap sa loob. Tamang speculation na lang ang puwedeng ibigay at ang game face sa mga pagbabago. At some point, naaliw naman ako dahil nagkakaroon ng konting adrenaline rush kapag merong biglaang ipapalabas. Halimbawa, noong huling araw (Linggo ‘yan), wala akong masyadong ginawa sa umaga at natulog lang ako. Pero biglang inilabas ang anunsyo na ipapalabas ang Cannes-decorated na “The Missing Picture” sa tanghali. Napaligo ako nang wala sa oras at kinumpromiso ang planong pagsimba (inilagay ko na lang ito sa 3pm at hinabol ang misa sa Greenbelt Chapel at bumalik din sa Aura pagkatapos).

Sa kabila ng buong circus, heto ang lilimang napanood ko:

Terror, Live (Kim Byung-woo) Dahil sa imbitasyon sa opening night, napanood ko ang pelikulang ito tungkol sa isang fictional na terorismo sa Korea na nakakulong sa loob ng isang TV studio. Masakit mang isipin, parang nasa kategorya ito ng pinausong term na “maindie”. Dahil sa turn of events sa ibinigay na premise, malinaw naman na nais nitong bumenta sa audience na mahilig sa popcorn film. Pero ang delivery rito ay minimal na hindi kasing grandiyoso ng isang Hollywood popcorn film. Madalas na ang mga sequence ay nasa loob lamang ng isang kuwarto nangyari na para sa akin ay isang malaking challenge para sa filmmaker upang maging edge-of-your-seat. At nagawa naman ito. Satisfying sa akin kung paano ito nilapatan ng resolusyon sa dulo. Bagama’t mainstream ang vision, marami pa rin naman s’yang binali: optimized ang CGI at hindi nakakalunod, ang hindi inaasahang mood ng ending, walang masyadong anggulo ng love team at iba pa.  

How to Disappear Completely (Raya Martin) Marami akong nagustuhan sa pelikulang ito. Una, experimental pa rin ang finished product pero nagkaroon ako ng peek kung paano gagawin ni Raya Martin ang isang material na merong traditional na naratibo. Tungkol ito sa isang pamilya (si Nonie Buencamino ang ama, si Shamaine Centenera-Buencamino ang asawa at si Ness Roque ang anak na dalagita) sa isang probinsya. Base sa kanilang mga pinag-uusapan sa dining table (na nag-peak para sa akin sa isang meta scene na dini-discourage ng mag-asawang Buencamino, parehong theater artist, ang kanilang anak na sumali sa isang play), isa itong dysfunctional family. Ang asawang babae ay maka-Diyos samantalang ang asawang lalaki naman ay dinodiyos ang sabong. Isang eksena, halimbawa, ang pinakitang nagdadasal ang babae at sa isang eksena naman, ang lalaki ay kumakausap sa kanyang manok. Ang titulo bale ay mula sa perspektibo ng dalagitang anak na nais kumawala sa mga taong nangangalaga dapat sa kanya pero sa kabaliktaran ay isa palang tahasang nag-uumpugang bato. Ang nakita kong peek ay isang subtle na dramang pampamilya na tingin ko ay kayang lumamon sa mga kasalukuyang dramatista ng Pinoy cinema. Pero hindi talaga ganito ang package ng pelikula. May post-script ito sa dulo na tila disjointed sa kanyang unang tatlong quarter na pinatiim ng isa pang disjointed na musical score mula sa Eyedress. Dito ko nabuo ang konklusyon na experimental pa rin ang pelikula pero baka ako lang ‘yun. Mga ilang araw na tumutugtog sa isip ko ang musical score nito. At kasabay nito ay ang mga imahe nina Ness Roque at Abner Delina na hindi mawala-wala.

Harmony Lessons (Emir Baigazin) Nag-umpisa ang harmony lesson ko sa panonood ng pelikula nang hindi maayos ng staff ng Director’s Club ang subtitle. Ang masaya r’un, halos wala itong dialogue sa loob ng 10 minuto. At ang pinakamasaya, meron itong eksena sa umpisa na merong kinakatay na tupa (isa sa pinakamahirap panoorin para sa akin ay ang mga hayop na pinapatay). Nakatatlong beses yata ito ng pagsalang bago tuluyang naayos. Simple lang ang tema ng pelikulang ito mula sa Kazakhstan: bullying. Sa labas, tungkol ito sa revenge. Pero sa kabila ng disturbing na turn of events, steady lang ang camera rito na parang walang nangyayari. Very Zen-like ang composition ng mga frame na nagbibigay ng isang magandang contrast at espasyo upang mas lalong magsumiksik ang juvenile violence. Umangat lalo ang pelikula sa ibang meron ding kaparehas na tema sa epilogo nito. Ang mga huling imahe ay masyadong lyrical upang makalimutan agad.

The Missing Picture (Rithy Panh) Cannes-decorated ang pelikulang ito at ang madala ito sa local shore ay isa sa mga tatak ng Cinemanila experience na mahirap tapatan. Pero unique mismo ang vision ng materyal tungkol sa malagim na bahagi ng kasaysayan sa Cambodia sa ilalim ng Khmer Rouge. Dahil sa kawalan ng pruweba ng lagim (walang video o sapat na larawan), ni-recreate na lang ang chapter sa tulong ng mga nililok na clay figures. Pero sino ba naman ang gustong maalala ang isang bagay na mahirap makalimutan? Maging sa Germany, halimbawa, nais nilang maubos ang mga pader na naghahati dati ng East at West Berlin. Ang take ng direktor ay isabuhay ang nakaraan (marahil upang maging malaya sa dahas at opresyon) sa pamamagitan ng mga pigura na hindi gumagalaw. Parang dito pa lang ay meron na itong gustong sabihin. Nakadagdag din ng igting ‘yung pagpapakita na nilililok ang pigura, binubuo ang karakter nito, ang horror sa mukha ang transition nito sa iba’t ibang episode ng kasaganaan at kapayakang nilamon ng panahon. Magandang study sana ito para sa mga Pinoy na sikat sa kawalan ng sense of history. May mga bahagi rin ng kasaysayan na nawawala at wala tayong masyadong braso upang ibalik ito, aralin at subukang hindi na maulit.

Norte, Hangganan ng Kasaysayan (Lav Diaz) Matagal-tagal na rin akong hindi nakakanood ng Lav Diaz movie. “Melancholia” pa yata ‘yung huli sa sinehan at “Hesus Rebolusyonaryo” naman sa TFC Now. At dito ko na sa pelikulang ito tinapos ang festival kasama ang mga manonood ng halos puno na sinehan. Apat na oras ang running time at bilang paghahanda, nagbaon ako ng popcorn, kape at Coke (na kinakain ko pakonti-konti sa tamang pacing). Habang nanonood, napansin ko na hindi ko naman pala kailangan talagang magbaon dahil madaling maabot ang pelikula. Credited si Rody Vera rito bilang co-writer at ramdam na ramdam ito sa unang tatlong oras. May pagkakataon na tila merong punchline at nakita ko na ito sa ilang pelikula ng manunulat. Eventful ang unang tatlong oras sa paglalatag nito ng deconstruction ng “Crime and Punishment”. Isang krimen na itinulak ng tamang pagtingin sa hustisya. Isang pagkabilanggo dulot ng maling hustisya. Pamilyang tumutulay sa buhay sa kabila ng marangal na pagharap dito. Isang kaluluwang patuloy na sinusubukang arukin ang balanse ng buhay kahit na ang kapalit nito ay ang kanyang sarili. Sa labas nito, specific na ang mga kaganapan ay nakaangkla sa probinsya ng Ilocos na halos nakakabit sa angkan ni Marcos (na madalas hatulan ni Lav Diaz sa ilan n’yang pelikula). May isang eksena sa pelikula mismo na nagdidiskusyon ang mga Law students tungkol sa mga naging presidente ng bansa mula kay Aguinaldo hanggang kay Marcos.

Pero ‘yung pagiging siksik ng unang tatlong oras ay hindi naman mag-isang binaybay ng manunulat. Maging ang direktor ay iniwang panandali ang mga still frame at naglagay ng mga panning shots (pinakaaktibo rito ‘yung eksena ng pagkuha ng gamit ni Mae Paner bilang oportunistang si Magda sa pamilya nina Joaquin at Eliza). ‘Yung nakita ko ring dramatistang direktor sa isang eksena sa “Death in the Land of Encantos” (‘yung kasama si Roeder na naghahanap ng kanyang ina) ay lutang na lutang dito. Sa isang eksena, halimbawa, nakatalikod ang babaeng iniwan ng kanyang asawa upang maging preso ay kinunan mula sa likod. Mula sa madilim na anggulo, papunta sa harap na tinatamaan ng liwanag, ay ipinakita sa audience ang babae na umiiyak at walang binibitawang salita. May mga eksena rin sa preso na hindi ko mapigilang maging emotional, unang beses ko yatang naranasan sa isang Lav Diaz movie. Pero hindi naman nakakapanibago talaga ang finished product. Ang huling oras, halimbawa, ay payak at distinct ang pagkakatalakay sa depression. Nakita na natin ang ganitong self destruction sa “Melancholia” (lalaking kumakain ng papel) o maging sa “Batang West Side” (pagbalik sa Martial Law sa epilogo) at iba pa. Dito ko naramdaman ang pagiging organic sa sining ng direktor kahit na mas eventful ito kumpara sa iba. Naging mala-epiko at nanunuot ang pagtalakay ng microcosm ng Pilipinas kahit na maraming beses na itong natalakay sa ibang pelikula. Hindi ito kailanman nagkukumahog o nag-uumigting sa arko. Mahusay rin ang cast. Bagama’t si Sid Lucero ang central character dito, ang Kristo sa buong Senakulo, nakita ko ang buong ensemble bilang kolektibo ang boses: Angeli Bayani, Archie Alemania, Soliman Cruz, Hazel Orencio, Mailes Kanapi.

Biyaheng Boni

Bilang ika-150 na taon ng kapanganakan ni Andres Bonifacio ngayong taon (November 30, 1863, ang kanyang birthday), kabi-kabila ang mga produksyong pang-entablado tungkol sa ating isa pang pambansang bayani. Base sa apat na napanood ko, ang kapansin-pansing hamon ay ‘yung magkaroon si Bonifacio ng puwang sa kamalayan ng ilan na ang tanging pambansang bayani lang ay si Jose Rizal. Isang produksyon ang tila nais itama ang kasaysayan, samantalang ang isa naman ay itinutulak ang manonood na magtaas ng daliri kay Emilio Aguinaldo. Ang isa ay inilagay si Bonifacio sa pedestal na parang isang santo habang ang isa naman ay nagbuhos ng atensyon sa artistikong perspektibo ng Supremo.

Narito ang ilang tala:

Bonifacio: Isang Sarsuwela

Produksyon: Philippine Stagers Foundation

Direksyon: Vince Tañada

Libretto: Vince Tañada

Musika: Pipo Cifra

Mga Nagsiganap: Vince Tañada, Cindy Liper, Jordan Ladra, Patrick Libao, atbp.

Sa apat, ito ang mala-epiko ang pagtalakay sa buhay ni Andres Bonifacio (Vince Tañada), mula sa ilang tala sa kanyang pagsilang hanggang kamatayan. Very academic ang take at halatang dumaan sa proseso ng research dahil na-emphasize nito maging ang maliit na detalye na hindi raw naman pala dominant na kayumanggi ang kutis ng Supremo. Medyo banayad din ang pagtingin kay Emilio Aguinaldo (Jordan Ladra) rito dahil ipinalabas s’ya na pinuno na may puso at kailangan lang gawin ang nararapat sa tungkulin (para bang si Poncio Pilato sa ilang paglalarawan sa mga huling araw ni Hesus). Lumalabas na nasa mga galamay lamang ng El Presidente ang mga totoong kontrabida sa kasaysayan ng bansa.

Bago para sa PSF ang hugis ng dula dahil humulma ito sa isang sarsuwela. Wala naman akong masyadong input kung ano ba dapat ang mga katangian pero base sa mga napanood ko dati, maliban sa meron itong kantahan, medyo realistic dapat ang mga tauhan at ang mga tagpo ay pinakamalapit na sa totoong buhay. Kadalasan din na ang dulo, bagama’t dumaan sa masalimuot na gitna, ay nagtatapos sa happy ending na punung puno ng pag-asa at enthusiasm. At dito ko nagustuhan ang icing on the cake ng materyal. Sa pagkahaba-haba ng prusisyon, lumabas ang punto na si Andres Bonifacio dapat ang may hawak ng bandila habang iwinagayway ito sa Kawit, Cavite. Makikita mula sa malayo si Emilio Aguinaldo at maybahay nito sa isang taimtim na pagsuko at pagsang-ayon.

Sa limitasyon na rin ng materyal na hindi lumampas sa historical accuracy nito, bihirang bihira ang mga nakasanayang ad lib ng mga pangunahing aktor dito. Ang natatandaan ko lang ay ‘yung eksena na nanliligaw si Bonifacio kay Gregoria de Jesus (Cindy Liper) at ang hindi ko inaasahang Juan dela Cruz (Coco Martin) impersonation ni Emilio Jacinto (Patrick Libao). Bilang isang theater group na ang pinaka-vision ay aliwin ang mga estudyante at agawin pabalik ang atensyon, naiintindihan ko ito. Hindi naman ito nakabawas sa impresyon ko na ito sigurong produksyon ng PSF tungkol kay Bonifacio, kumpara sa mga nagawa na nilang produksyon, ang pinakaganap ang pagkakahinog.  

Neo-Filipino [Rock] Supremo

Produksyon: Ballet Philippines

Direksyon: Paul Alexander Morales

Libretto: Nicolas Pichay

Musika: Radioactive Sago Project, Peso Movement, Kai Honasan, Rico Blanco, Dong Abay, Ebe Dancel, Peryodiko, Sandwich, Pedicab, Tarsius at Gloc9

Mga Nagsiganap: Ballet Philippines

Aaminin ko, unang una, na wala akong alam sa lenguwahe ng ballet. Ito ‘yung isang klase ng performing arts na hindi ko masyadong maintindihan at makagiliwan. Pero dahil sa kakaibang kombinasyon ng rock OPM mula sa collaborating bands at sa titik ni Nicolas Pichay, nagkaroon ako ng giya na baka makuha ko naman ito. Ang structure ng produksyon ay nakalatag sa iba’t ibang chapter ng buhay, pag-ibig at kamatayan ni Bonifacio na literal na hinati sa sampung kanta (ang isa rito, “Yugto” ni Rico Blanco, ay na-publish na dati pa). May number na para sa pag-iibigan ng Supremo at ni Ka Oryang (“Iyong Liwanag” ni Kai Honasan at ang paborito kong “Lakambini” ni Ebe Dancel) at meron din namang harap-harapan ang pangunguwestiyon kay Emilio Aguinaldo (“Hoy Emilio!” ng Radioactive Sago Project).

Sa kabuuhan, gusto ko ang playlist (na mga ilang araw ko ring ninamnam sa player). Wala rin naman akong masasabi sa mga nag-ambag ng ballet pieces dito. Ang napansin ko lang ay ‘yung paga-articulate ng tema na tinatalakay ng bawat kanta. Gumamit ng skit na tila nag-uusap ang isang estudyante at kanyang guro upang mailagay sa konteksto ang tinatalakay, bago at pagkatapos pumasada ng sayaw. Minsan ay humihingal pa ang “estudyante” na kasali rin sa performance bago ito magbitiw ng konklusyon. Para sa akin, mas namuhunan sana sa kumpiyansa na kayang “ipaliwanag” ng galaw ang bawat punto ng kanta. Pero baka ako lang ito na wala namang alam sa ballet.  

Teatro Porvenir (Ang Katangi-tanging Kasaysayan nina Andres Bonifacio, Macario Sakay at Aurelio Tolentino sa Entablado)

Produksyon: Dulaang UP

Direksyon: Alexander Cortez

Mandudula: Tim Dacanay

Mga Nagsiganap: Romnick Sarmenta/Russell Legaspi, Fitz Bitana/Jojit Lorenzo, Joel Saracho, Karen Gaerlan/Jean Judith Javier, Paul Cedrick Juan, atbp.

Para sa akin, ang pinakamabisang nagawa ng dula ay ang pagbigay-diin nito sa isang mas maliit na aspeto ng buhay ni Andres Bonifacio, ang kanyang sining bilang morista. Napalago ng suhestiyon na ito ang kanyang kagitingan para sa bayan na may mga punla mula sa disiplina at pagkamalikhain ng isang taga-teatro. Kung si Rizal ay naging edukado (at sa dulo ay nakatagpo ng kanyang epiphany) mula sa kanyang paninirahan sa Europa, si Bonifacio naman, ayon sa dula, ay umukit ng motibasyon sa pakikidigma at pagtatanggol sa bayan mula sa entablado. Lumalabas ang pagpupursigi ng mandudula at direktor tungkol sa teatro bilang pagkaangkop sa kasaysayan at vice versa.

Hindi ako masyadong fan ng mga nasulat ni Tim Dacanay dati sa Virgin Labfest. Para sa dulang ito (na ang script ay nanalo sa Palanca), hindi ko rin agad mabilis na nalunok ang ilang desisyon sa pagbabago ng beat sa pagitan ng dalawang act. Sa Act 1, halimbawa, mas linear ang pagkakakuwento mula kay Bonifacio (Romnick Sarmenta at Russell Legaspi) bilang isang struggling artist. Ipinakita ang kanyang karakter bilang panganay sa anim na magkakapatid, ang kanyang pakikipagsapalaran sa buhay bilang tagabenta ng tungkod at ang kanyang pag-ibig kay Gregoria de Jesus (Karen Gaerlan at Jean Judith Javier). Sa pagitan, ipinakita rin ang kanyang kontribusyon bilang isa sa mga tagatatag ng Teatro Porvenir (kabilang sina Macario Sakay at Aurelio Tolentino na ginampanan nina Fitz Bitana at Jojit Lorenzo, at Joel Saracho), ilang politika sa pagkakaroon ng theater group (na tingin ko ay relevant pa rin maging sa kasalukuyan kahit hindi lang masyadong napapansin ng Pinoy audience) at ang kanyang pagpiga sa creative juices. Malinaw rin sa parteng ito ang parallel sa pagitan ng pagsasaentablado ng isang produksyon sa teatro at ang "pagdidirek" ng pag-aalsa ng bayan para sa isang himagsikan. Sa Act 2, nagbago ang boses ng dula. Nakatutok na ito sa POV ni Aurelio Tolentino at mula sa kanya ay ipinakita ang kinahinatnan ng bawat kasapi ng teatro kabilang ang kanyang piniling landas sa pagsusulat. Pero kahit na magkaiba ang tono ng dalawang act (hindi ko alam ang lawak o kapayakan ng kontribusyon ni Floy Quintos sa “dramaturgy at additional dialogue”), hindi ko maiikaila na gumana ito para sa akin. Ang Act 2 ay nagsilbing magkakasunod na monologo nina Andres Bonifacio, Emilio Jacinto (Paul Cedrick Juan) at Macario Sakay hanggang umabot sila sa kanya kanyang pagbaba ng telon. Nalungkot ako hindi talaga dahil sa mga taong kayang isakripisyo ang buhay para sa bayan kundi sa metaphor nito kung paano gumuho ang isang teatro dahil may mga bagay na mas kagila-gilalas sa labas ng bulwagan.

Sa puntong ito, gusto ko lang ibahagi na dahil nakuha ako ng unang pagtatanghal, inulit ko ang dula para na rin mapanood ang alternate cast. Wala nang kuwestiyon sa husay ni Romnick Sarmenta at magandang ideya na makita s’yang muli sa isang DUP production. Ang kanyang Bonifacio ay pinagsamang command sa stage presence at, bilang artista sa pelikula at telebisyon, nabigyang kulay n’ya ang mga drama sa pakikipagsapalaran ng isang bayani. Ang Bonifacio naman ni Russell Legaspi ay mas organic. Nakita ko sa kanya ang anonymity na kahit sino ay kayang maging bayani. Sina Jojit Lorenzo rin at Joel Saracho ay malaki ang kontribusyon upang panatilihing humihinga ang dula. Nakita ko sa kanila na si Macario Sakay ay free spirited naman pala at may kiliti sa katawan, at si Aurelio Tolentino ay isang intellectual na taga-teatro na kasingtining din ng mga masisipag na playwright natin ngayon. Pero maliban sa kanila, gusto ko sanang pansinin ang new blood sa cast. Ang Gregoria de Jesus ni Karen Gaerlan ay pinagsamang fragility at tapang samantalang ang Macario Sakay naman ni Fitz Bitana ay nag-uumapaw sa timing sa komedya at articulation sa transition ng kanyang pagiging komedyante at pagkamapusok sa pakikidigma. Ang Emilio Jacinto ni Paul Cedrick Juan ay magkahalong gilas ng isang baguhan sa teatro at pakikidigma, intellect at timbang sa buong pakikibaka ng kilusan. Gustung gusto ko ‘yung isang monologue n’ya na binibigyan ng saysay ang mga napiling istratehiya ni Bonifacio kahit na kailangang suungin n’ya ito ng may pagdududa.

Sa lahat, maliban sa mga nabanggit ko na, ang pinakanangangailangan ng komendasyon ay ang pagtawid ng dula bilang isang historical argument na madaling maabot ng manonood. Hindi ko alam kung ano ang mga sangkap na inilagay ng mandudula pero hindi ito kailanman naging alienating kahit na malayo-layo na rin ang pagitan ng panahon ng himagsikan at ngayon. Baka naman deliberate ito bilang sabi nga sa dula at sa bibig mismo ni Jose Rizal nanggaling, ang salitang “porvenir” ay nangangahulugan ng “kinabukasan”.

San Andres B.

Produksyon: Tanghalang Pilipino

Direksyon: Floy Quintos

Libretto: Virgilio Almario

Musika: Chino Toledo

Mga Nagsiganap: Dondi Ong, Margarita Roco, Arman Ferrer, atbp.

Kamukha ng ballet, hindi ko rin thing ang opera. Hindi ko masyadong maintidihan ang kakaibang high na nakukuha ng specific audience sa matataas na timbre ng boses ng mga opera singer. Ang stage design ay payak at minimalist. Bihirang bihira ang mga gumagalaw na set piece at kung anu-ano pang gimik. Madalas din na hindi ito kailanman nakikialam sa pisikal na affiliation ng aktor sa kanyang karakter. Hindi ko alam kung stereotypical lang ako pero ang impresyon ko sa mga artist sa ganitong genre ay malulusog. Hindi na lang siguro sa hugis na katawan. ‘Yung “Madama Butterfly” ni Puccini (na napanood ko isang beses sa Prague), halimbawa, ay isinulat ng isang Italyano na may mga karakter na Hapon na ginanapan ng mga Caucasian. Hindi naman talaga ito importante. After all, kapag naging issue ito, mababawasan na ang tiwala sa kakayahan ng teatro na makagawa ng magic.

Sa produksyong ito ng Tanghalang Pilipino, parang gusto kong bawiin ang aking impresyon sa opera. Nand’un pa rin naman ang mga elementong nabanggit pero hindi ako kailanman nabato. Kumpara sa tatlong naunang produksyon na napanood ko, ito ang pinakasimple ang argumento at naratibo. Hindi nito pinili ang approach na academic at iisa lang ang nais tumbukin, na si Andres Bonifacio (Dondi Ong) ay isang santo at ang isang santo ay may masaganang pagkakahambing sa isang bayani. Kung tutuusin, wala rin ang mga inaasahang karakter kamukha ni Emilio Aguinaldo. Ang naiwan lang na historical figure ay sina Gregoria de Jesus (Margarita Roco) at Emilio Jacinto (Arman Ferrer). Ang yin-yang sa materyal, salamat sa ating National Artist for Literature na si Virgilio Almario, ay isang grupo ng mga lalaki na nakabihis Espanya at isang grupo ng mga babae na nakabihis na parang mga santa. Sa bawat pakikibaka ng ating Supremo, nariyang lalabas ang dalawang grupo at magsasadula ng sariling himagsikan sa utak ni Bonifacio.

Naiwan ang materyal hindi sa pagpapabulaklak sa katapangan ng mga bayani kundi sa isang proseso na pinipili ng tadhana at pinakikintab na parang isang diyamante. Naging ganap ang “pagkasanto” ni Bonifacio nang s’ya ay inilagay sa pedestal at pinaslang. May mumunting suhestiyon din kung bakit nakarating ang dula sa ganitong konklusyon. Parang gusto nitong tumbukin na ang kasalukuyang bansa na lugmok sa opresyon ay kinakailangang magdasal sa isang santo upang mabuntis ng katapangan. Inaasahan na matapos lumabas sa Tanghalang Aurelio Tolentino sa CCP ay alam na ng manonood kung sino ang kanilang luluhuran at tatawagin